اندوسکوپی چیست؟ بررسی موارد استفاده، مراحل و امادگی‌های قبل انجام

اندوسکوپی یک روش تشخیصی سریع، کم تهاجمی، کم خطر و دقیق است که برای تشخیص، تایید و درمان بیماری‌های مختلف به ویژه بیماری‌های گوارشی به کار می‌رود. انجام اندوسکوپی مزایای مهمی دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به تشخیص دقیق و درمان بیماری‌های گوارشی اشاره کرد. اما اندوسکوپی علیرغم مزایایی که دارد، می‌تواند معایبی هم داشته باشد که در اغلب موارد بسیار نادر هستند. انجام دستورالعمل‌های پزشک برای آمادگی اندوسکوپی و رعایت مراقبت‎‌های بعد از آن، نقش مهمی در کاهش عوارض جانبی این آزمایش دارد.

اندوسکوپی چیست؟

اندوسکوپی چیست1؟

اندوسکوپی یک شیوه تشخیصی کم تهاجمی است که توسط پزشکان برای بررسی دستگاه گوارش مورد استفاده قرار می‌گیرد. اندوسکوپ (Endoscope) یک لوله باریک و بلند است که به دوربین و منبع نور تجهیز شده‌است و می‌تواند با ورود به قسمت‌های مختلف بدن از جمله معده، روده و رحم از آن‌ها تصویربرداری کند. گاهی اوقات ممکن است لوله اندوسکوپ در انتها به یک قیچی جراحی متصل شود که از این قیچی می‌توان برای نمونه برداری (بیوپسی) از بافت‌ها استفاده کرد.

اندوسکوپی به چه منظوری استفاده می‌شود؟

اندوسکوپی به طور معمول برای تشخیص و گاهی برای درمان بیماری‌ها به کار می‌رود. در ادامه، تعدادی از مهم‌ترین کاربردهای اندوسکوپی برای شما معرفی می‌گردد:

بررسی علائم بیماری

بررسی علائم بیماری

اندوسکوپی می‌تواند به پزشک کمک کند که تشخیص بدهد چه چیزی باعث بروز علائم گوارشی مثل تهوع، استفراغ، شکم درد، مشکل در بلع و حتی خون‌ریزی در دستگاه گوارش شما شده‌است.

تشخیص بیماری

پزشک با استفاده از اندوسکوپی می‌تواند برای تشخیص بیماری‌هایی مثل کم خونی، التهاب دستگاه گوارش، اسهال شدید یا سرطان‌های دستگاه گوارش، نمونه‌برداری انجام دهد. در جدول زیر، تعدادی از مهم‌ترین بیماری‌های گوارشی که با اندوسکوپی قابل تشخیص هستند، معرفی شده‌است.

نام بیماری

علت ایجاد

علائم

بیماری‌های التهابی روده

التهاب‌های مزمن و طولانی مدت در روده

درد و گرفتگی شکم، کاهش وزن ناخواسته، کاهش اشتها، تهوع و استفراغ

زخم معده

ایجاد زخم‌های کوچک در دیواره معده

نفخ، تهوع، احساس خستگی بی دلیل، مدفوع تیره و سیاه رنگ

پانکراتیت

التهاب پانکراس یا لوزالمعده

اسهال، استفراغ، تب، درد شکم، ضربان قلب بالا

رفلاکس مری به معده

بازگشت محتویات و اسید معده به مری

درد قفسه سینه، سرفه مزمن، بوی بد دهان، درد در هنگام بلع

فتق هیاتال

حرکت معده توسط عضله به سمت دیافراگم

سوزش سر دل، مشکل در آروغ زدن

سرطان دستگاه گوارش

رشد غیر طبیعی سلول‌ها در دستگاه گوارش

مشکل در بلعیدن غذا، نفخ دائمی، تورم شکم، آروغ زدن به دفعات زیاد

درمان بیماری‌ها

یکی دیگر از کاربردهای اندوسکوپی، انجام درمان‌هایی مثل سوزاندن رگ خونریزی کننده برای توقف فرآیند خونریزی، برداشتن پولیپ یا جسم خارجی و گشاد کردن مری است.

تصویربرداری از اندام‌های غیر قابل دسترس

 اندوسکوپی می‌تواند در ترکیب با سایر روش‌های تشخیصی مثل سونوگرافی برای تصویربرداری از اندام‌های غیر قابل دسترس مثل پانکراس به کار رود. هم‌چنین می‌تواند با تجهیز دستگاه اندوسکوپ به یک پروب اولتراسوند، تصاویر تخصصی از دیواره مری و معده به دست آورد.

انواع اندوسکوپی

انواع متنوعی از اندوسکوپی وجود دارد که هر کدام از آن‌ها با توجه به قابلیت‌هایی که دارند، برای بخش خاصی از بدن مورد استفاده قرار می‌گیرند. در ادامه به اختصار به تعدادی از مهم‌ترین انواع اندوسکوپی اشاره می‌شود:

اندوسکوپی فوقانی (Esophagogastroduodenoscopy)

اندوسکوپی فوقانی

اندوسکوپی فوقانی که به اختصار EGD نامیده می‌شود، برای بررسی بخش فوقانی دستگاه گوارش شامل مری، معده و ابتدای روده باریک به کار می‌رود. پزشک با استفاده از اندوسکوپی فوقانی می‌تواند دلیل ایجاد علائم بیماری‌های گوارشی مثل درد مداوم شکمی، تهوع، استفراغ و مشکل در بلع را در شما ارزیابی کند. بهترین روش برای پیدا کردن علت خونریزی معده، تشخیص التهاب و وجود سلول‌های سرطانی در بخش فوقانی دستگاه گوارش، استفاده از روش EGD است. این نوع از اندوسکوپی، تحت داروهای آرام بخش قوی انجام می‌شود و شما هیچ درد و ناراحتی احساس نخواهید کرد.

کولونوسکوپی (Colonoscopy)

کولونوسکوپی

کولونوسکوپی، نوعی از اندوسکوپی است که به طور اختصاصی برای بررسی روده بزرگ و راست روده استفاده می‌شود. با استفاده از کولونوسکوپی، پزشک می‌تواند وجود پولیپ در روده را بررسی و آن را درمان کند. کولونوسکوپی، امکان درمان پولیپ‌های روده را هم فراهم می‌کند. علاوه بر پولیپ روده، با کمک کولونوسکوپی می‌توان بیماری‌هایی مثل فیستول، شقاق (هموروئید)، خونریزی کولورکتال، بیماری کرون و حتی سرطان روده بزرگ را هم شناسایی کرد.

سیگموئیدوسکوپی (Sigmoidoscopy)

سیگموئیدوسکوپی

سیگموئیدوسکوپ، لوله‌ای منعطف با ضخامتی تقریبا معادل یک انگشت است که برای بررسی پوشش انتهایی راست روده (رکتوم) به کار می‌رود. این روش تقریبا شبیه به کولونوسکوپی است، اگرچه محدوده‌ای که توسط سیگموئیدوسکوپ بررسی می‌شود، محدودتر از کولونوسکوپی است. گاهی اوقات ممکن است پزشک متخصص، قبل از کولونوسکوپی، سیگموئیدوسکوپی را انجام دهد تا زواید غیر طبیعی را در رکتوم شناسایی کند. اگر مورد مشکوکی پیدا شد، کولونوسکوپی برای تایید نهایی استفاده می‌شود.

انتروسکوپی (Enteroscopy)

انتروسکوپی

انتروسکوپی روشی است که به پزشک متخصص گوارش امکان می‌دهد که بخش‌های مختلف روده کوچک را بررسی کند. برای انجام انتروسکوپی ممکن است از تکنیک‌های مختلفی مثل اندوسکوپی با دو بالن یا اندوسکوپی کپسولی استفاده شود. این روش به پزشک متخصص امکان می‌دهد که منبع خون‌ریزی روده باریک را پیدا کند، وجود زواید غیر طبیعی در روده را بررسی کند و دلیل سوء جذب غذا توسط روده را بیابد.

کلانژیو رتروگراد پانکراتوگرافی(ERCP)

کلانژیو رتروگراد پانکراتوگرافی

اندوسکوپی رتروگراد کلانژیوپانکراتوگرافی که به اختصار ERCP نامیده می‎شود، برای بررسی مشکلات کبد، پانکراس و گاهی اوقات کیسه صفرا استفاده می‌شود. انجام این آزمایش که تحت آرام بخش‌های قوی انجام می‌شود، برای تشخیص قولنج صفراوی، زردی، افزایش آنزیم‌های کبدی، التهاب مجرای صفراوی، پانکراتیت، سرطان کیسه صفرا، سرطان پانکراس، انسداد مجاری صفراوی ناشی از سنگ کیسه صفرا استفاده می‌شود.

سونوگرافی اندوسکوپی (Endoscopic Ultrasound)

سونوگرافی اندوسکوپی

سونوگرافی اندوسکوپی که EUS هم نامیده می‌شود، برای مشاهده پوشش دیواره مری، معده، روه کوچک و روده بزرگ (کولون) به کار می‌رود. در سونوگرافی اندوسکوپی از یک دستگاه تولید کننده امواج صوتی استفاده می‌شود تا با تولید صوت امکان ایجاد تصاویر بصری از دستگاه گوارش و تجسم اندام‌های مجاور آن فراهم شود. با این روش می‌توان ماهیت دقیقی از اندام‌های دستگاه گوارش به دست آورد. EUS زمانی به کار می‌رود که سایر روش‌ها برای تشخیص بیماری‌های صفراوی و پانکراس بی نتیجه مانده‌اند.

گاستروستومی اندوسکوپی از راه پوست (Percutaneous Endoscopic Gastrostomy)

گاستروستومی

گاستروستومی اندوسکوپی از راه پوست که PEG هم نامیده می‌شود، تکنیکی است که برای بیمارانی به کار می‌رود که مشکل در بلع یا ناتوانی در دریافت غذا از طریق دهان دارند. در این روش، یک لوله اندوسکوپ انعطاف پذیر از طریق دیواره شکم وارد معده شده و غذا و مایعات مستقیما به معده بیمار وارد می‌شود. این روش تحت بی‌حسی موضعی و با آرام بخش‌های قوی انجام می‌شود. لازم است قبل از جایگذاری لوله PEG، بیمار آنتی بیوتیک‌های وریدی مصرف کند. ممکن است بعد از قرار دادن لوله PEG، با توجه به شرایط بیمار پزشک محدودیت‌هایی برای خوردن و آشامیدن در نظر بگیرد. معمولا لوله‌های PEG ماه‌ها تا سال‎ها دوام دارند و هر زمان که نیاز به تعویض داشته باشند، بدون نیاز به آرام بخش یا بی‌هوشی، تعویض لوله‌ها انجام می‌شود.

اندوسکوپی کپسولی (Capsule Endoscopy)

اندوسکوپی کپسولی

اندوسکوپی کپسولی، روشی نسبتا جدید برای اندوسکوپی است که تقریبا برای اکثر نواحی دستگاه گوارش به کار می‌رود. در این روش، شما یک کپسول به اندازه یک قرص بزرگ را می‌بلعید. این کپسول دارای یک منبع نور، یک باتری، یک فرستنده رادیویی و یک آنتن است. تصاویر حاصل از این کپسول به یک فرستنده ارسال می‌شود و برای تشخیص خون‌ریزی مخفی در دستگاه گوارش، بیماری سلیاک (یک بیماری خود ایمنی ارثی در روده باریک که منجر به ایجاد اختلال در جذب مواد غذایی می‌شود)، آسیب‌های دارویی، تومورهای خوش‌خیم و بدخیم به کار می‌رود. کسپول اندوسکوپی یک بار مصرف است و معمولا هشت ساعت بعد بدون هیچ مشکلی از طریق مدفوع از بدن شما دفع می‌شود. این روش کاملا بدون درد است و شما هیچ نیازی به آرام بخش ندارید.

کرومواندوسکوپی (Chromoendoscopy)

کرومواندوسکوپی

در این تکنیک از یک رنگ مخصوص برای نمایش پوشش روده استفاده می‌شود. این رنگ به پزشک امکان می‌دهد تا با تصویربرداری اشعه ایکس، تصویر پوشش داخلی دستگاه گوارش را مشاهده کند و در صورت وجود مشکل، بهترین درمان را برای آن پیدا کند.

رزکسیون اندوسکوپی مخاط (Endoscopic Mucosal Resection)

Endoscopic Mucosal Resection

این تکنیک برای برداشتن بافت‌های سرطانی دستگاه گوارش به کار می‌رود. لوله اندوسکوپ EMR دارای یک سوزن باریک است که مایعی را در زیر بافت‌های غیر طبیعی تزریق می‌کند. این مایع کمک می‌کند تا بافت‌های سرطانی از دیگر لایه‌ها جدا شوند.

اندوسکوپی تصویر برداری باند باریک (Narrow Band Imaging Endoscopy)

Narrow Band Imaging Endoscopy

در این روش از یک فیلتر ویژه برای ایجاد کنتراست بین عروق و مخاط (پوشش داخلی) دستگاه گوارش استفاده می‌شود. این تکنیک که یکی از تکنیک‌های جدید اندوسکوپی دستگاه گوارش است، برای کاهش خطرات و آسیب‎های احتمالی به دیواره دستگاه گوارش در حین استفاده از سایر روش‌ها کمک می‌کند.

اندوسکوپی برای بخش‌های دیگر بدن

علاوه بر دستگاه گوارش، اندوسکوپی برای مشاهده بخش‌های دیگر بدن هم به کار می‌رود که در ادامه به تعدادی از مهم‌ترین آن‌ها به اختصار اشاره می‌شود:

آرتروسکوپی: برای مشاهده مشکلات احتمالی مفاصل و استخوان‌ها

برونکوسکوپی: برای بررسی مشکلات مربوط به ریه‌ها

سیستوسکوپی: بررسی و مشاهده سیستم ادراری

الپاراسکوپی: برای مشاهده ناحیه شکم و لگن

ژینوسکوپی: برای بررسی دستگاه تناسلی زنان

کولپوسکوپی: برای بررسی دهانه رحم

توراکوسکوپی: برای بررسی اندام‌های واقع شده در زیر قفسه سینه

چه کسانی باید اندوسکوپی را انجام دهند؟

معمولا در صورت وجود شرایط زیر، پزشک انجام اندوسکوپی را برای شما توصیه می‌کند:

  • اگر درد شکمی با دلیل نامشخص دارید.
  • اگر دوره های طولانی اسهال یا یبوست را تجربه می‌کنید.
  • اگر دل درد مزمن یا درد در قفسه سینه دارید.
  • اگر در مدفوع شما خون وجود دارد.
  • اگر مشکوک به خونریزی روده یا انسداد روده هستید.
  • اگر سابقه خانوادگی برای سرطان روده بزرگ دارید.
  • اگر قبلا پولیپ روده بزرگ داشته‌اید.

آمادگی‌های قبل از انجام اندوسکوپی

پیش از انجام آندوسکوپی لازم است موارد زیر را رعایت کرده باشید:

  • در اکثر موارد لازم است 6 تا 8 ساعت قبل از انجام اندوسکوپی، دستگاه گوارش به طور کامل خالی باشد. به همین خاطر معمولا یک روز قبل از اندوسکوپی، داروهای ملین برای شما تجویز می شود.
  • مصرف داروهای رقیق کننده خون مثل آسپرین، داروهای لخته کننده خون، داروهای دیابت و فشار خون باید قبل از اندوسکوپی قطع شود. اگر این داروها را مصرف می‌کنید، حتما به پزشک خود اطلاع رسانی کنید.
  • پزشک معالج باید در جریان تمامی داروها، حتی داروهای مکمل و هم چنین حساسیت‌های غذایی و دارویی شما قرار بگیرد. حتما قبل از انجام اندوسکوپی، یک لیست کامل از داروهایی که مصرف می‌کنید در اختیار پزشک خود قرار دهید.

اندوسکوپی چگونه انجام می‌شود؟

اندوسکوپی چگونه انجام می‌شود؟

روند انجام انواع مختلف اندوسکوپی یکسان است. در این بخش، به عنوان نمونه روند انجام اندوسکوپی معده توضیح داده شده‌است.

  • اندوسکوپی تحت بیهوشی با داروهای آرام بخش انجام می‌شود. این داروها به صورت وریدی تزریق می‌شوند.
  • اندوسکوپ از راه دهان، وارد شده و به سمت مری، معده و دوازدهه (اثنی عشر) هدایت می‌شود.
  • هوا از طریق اندوسکوپ به داخل معده و اثنی عشر وارد می‌شود تا مشاهده این اعضا را آسان‌تر کند.
  • تصاویر اعضای داخلی بدن روی یک مانتیور نمایش داده می‌شود تا پزشک بتواند مشکلات احتمالی را پیدا کند.
  • اگر لازم باشد، پزشک از بخش‌های کوچکی از بافت نمونه برداری (بیوپسی) را انجام می‌دهد.
  • در صورت نیاز به درمان، پزشک درمان‌های لازم را برای از بین بردن مشکلات گوارشی انجام می‌دهد.

مراقبت‌های بعد از انجام اندوسکوپی

پس از فرآیند اندوسکوپی برای کاهش هرگونه عارضه احتمالی، توصیه می‌شود تا نکات زیر را رعایت کنید:

  • بعد از اندوسکوپی، ممکن است تا چند ساعت تحت تاثیر داروهای بی‌حسی باشید. به همین خاطر، بهتر است رانندگی نکنید و بعد از اندوسکوپی به میزان کافی استراحت کنید.
  • بعد از انجام اندوسکوپی معده، احساس گلو درد طبیعی است. معمولا پزشک پیشنهاد آب نمک قرقره کردن را به شما می‌دهد. این گلودرد به تدریج از بین می‌رود اما اگر بعد از سه روز بازهم ادامه پیدا کرد، به پزشک خود مراجعه کنید.
  • تا چند روز بعد از اندوسکوپی بهتر است غذاهای نرم استفاده کنید تا زمانی که بتوانید روال معمولی روزانه خود را پیدا کنید.
  • بعد از اندوسکوپی، محدودیت غذایی خاصی برای شما وجود ندارد، مگر زمانی که مبتلا به دیابت باشید و لازم باشد رژیم غذایی خاصی را رعایت کنید.
  • در روز اول بعد از اندوسکوپی ممکن است علائمی مثل نفخ یا گلودرد را تجربه کنید که طبیعی است و با گذشت زمان از بین می‌رود.
  • اگر در طی 24 تا 72 ساعت بعد از اندوسکوپی علائمی مثل درد شدید شکمی، تب، استفراغ خونی، دشواری در بلع یا مشکلات تنفسی را تجربه کردید، حتما آن را با پزشک خود در میان بگذارید.

آندوسکوپی چه خطراتی دارد؟

اندوسکوپی یک شیوه بسیار ایمن و کم خطر است. اما مانند هر اقدام دیگری ممکن است خطراتی هم داشته باشد که در ادامه به خطراتی که ممکن است بعد از اندوسکوپی به وجود بیایند، اشاره می‌شود:

ممکن است در حین بیوپسی یا نمونه برداری، دچار خونریزی شوید و نیاز به تزریق خون پیدا کنید.

خطر عفونت بعد از اندوسکوپی، بسیار پایین است اما گاهی اوقات ممکن است پزشک تشخیص بدهد که شما مستعد عفونت بعد از اندوسکوپی هستید. در چنین شرایطی، آنتی بیوتیک‌های پیشگیرانه برای شما تجویز می‌شود.

این عارضه، یکی از نادرترین خطراتی است که ممکن است بعد از اندوسکوپی پیش بیاید. اما در صورت وقوع، بیمار نیاز به بستری شدن در بیمارستان یا گاهی اوقات جراحی ترمیمی دارد. زمانی که جراحی‌هایی مثل گشاد کردن مری به وسیله اندوسکوپی انجام می‌شود، خطر بروز این عارضه افزایش پیدا می‌کند.

احساس بی‌حسی در گلو تا چند ساعت بعد از انجام اندوسکوپی طبیعی است، زیرا برای انجام اندوسکوپی از بی‌حس کننده‌های موضعی استفاده می‌شود. اگر این بی‌حسی ادامه پیدا کند، لازم است به پزشک معالج اطلاع‌رسانی شود.

علاوه بر عوارض جانبی رایجی که ممکن است برای هر فردی پیش بیاید، عوارض جانبی نادری هم وجود دارد که در صورت بروز هر یک از این علائم باید به پزشک مراجعه شود:

  • مدفوع تیره رنگ
  • درد مداوم در ناحیه اندوسکوپی
  • احساس تنگی نفس
  • درد در ناحیه قفسه سینه
  • استفراغ خون

سوالات متداول

آیا آندوسکوپی معده، درد دارد؟

از آن جایی که آندوسکوپی تحت بیهوشی با داروهای آرام بخش انجام می‌شود، شما هیچ دردی را احساس نخواهید کرد.

آیا آندوسکوپی معده به دندان‌ها آسیب می‌زند؟

پزشک در هنگام انجام اندوسکوپی معده، یک محافظ دندان در دهان شما قرار می‌دهد تا از آسیب دیدن دندان‌های شما توسط اندوسکوپ و آسیب دیدن اندوسکوپ توسط دندان‌های شما جلوگیری کند.

اندوسکوپی چقدر طول می‌کشد؟

اندوسکوپی یک عمل سرپایی است و معمولا نیم ساعت طول می‌کشد.

آیا فردی که مبتلا به ایدز است، می‌تواند اندوسکوپی انجام دهد؟

بله. فقط کافی است بیمار در مورد وجود بیماری ایدز با پزشک صحبت کند تا پزشک همه تمهیدات لازم برای جلوگیری از انتقال بیماری را به کار بگیرد.

آماده شدن جواب اندوسکوپی چقدر طول می‌کشد؟

معمولا جواب اندوسکوپی یک روز بعد آماده می‌شود. در گزارش اندوسکوپی، تصاویری از دستگاه گوارش همراه با توضیحاتی ارائه می‌گردد. اگر در حین اندوسکوپی، بیوپسی انجام شود معمولا نتیجه چند روز دیرتر آماده می‌شود.

چه زمانی لازم است اندوسکوپی معده دوباره انجام شود؟

در اکثر موارد در همان بار اول پزشک می‌تواند تشخیص مناسب را انجام دهد. اما گاهی به خاطر وجود مشکل در مخاط یا زخم ممکن است نیاز به تکرار اندوسکوپی داشته باشید.

قبل از انجام اندوسکوپی، چه بخوریم؟

برای انجام اندوسکوپی، دستگاه گوارش شما باید کاملا خالی باشد. به همین خاطر پزشک به شما توصیه می‌کند که روز قبل از اندوسکوپی، داروهای ملین همراه با آب میوه‌های شفاف استفاده کنید.

آیا اندوسکوپی کپسولی، درد دارد؟

جدیدترین روش اندوسکوپی که هیچ نیازی به بیهوشی ندارد و برای بیمار هم بسیار راحت است، اندوسکوپی کپسولی است.

آیا معده درد بعد از اندوسکوپی، طبیعی است؟

بعد از انجام اندوسکوپی، معده درد و احساس نفخ طبیعی است و بعد از گذشت مدت زمان کوتاه از بین‌می‌رود. اما اگر این علائم ادامه پیدا کرد، به پزشک مراجعه کنید.

هزینه اندوسکوپی چقدر است؟

معمولا هزینه اندوسکوپی به عوامل مختلفی بستگی دارد. از جمله: مهارت و تخصص پزشک معالج، داروهای جانبی که پزشک استفاده می‌کند، دستگاهی که برای اندوسکوپی استفاده شدهاست و پوشش بیمه.

آیا بیمه هزینه آندوسکوپی را پرداخت می‌کند؟

انجام اندوسکوپی تحت پوشش بیمه پایه قرار دارد. اگرچه بسته به نوع بیمه‌ای که دارید و قرارداد پزشک، ممکن است بتوانید از بیمه‌های تکمیلی هم استفاده کنید.

آیا انجام اندوسکوپی در دوران بارداری خطرناک است؟

خیر. اندوسکوپی از اشعه ایکس استفاده نمی‌کند. بنابراین خطری برای جنین ندارد. هم‌چنین اندوسکوپ بعد از هر بار استفاده ضدعفونی می‌شود، بنابراین احتمال انتقال بیماری هم وجود ندارد. خانم‌های باردار می‌توانند طبق تشخیص پزشک بدون نگرانی اندوسکوپی را در دوران بارداری انجام دهند.

آیا می‌توان اندوسکوپی و کولونوسکوپی را با هم انجام داد؟

طبق توصیه پزشک متخصص می‎توانید با یک بار بی‌حس با داروی آرام‌بخش، کولونوسکوپی و آندوسکوپی را همزمان با هم انجام بدهید.